Kazanımdan Öğrenme Çıktısına: 2018 ve 2024 Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programlarında Öğrenme Hedeflerinin Yapısal Dönüşümü
Bu araştırmanın amacı, 2018 ve 2024 Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programlarında, 5. sınıfın ilk ünitesindeki “Dünya ve Evren” konu alanı üzerinden kazanım ve öğrenme çıktılarının nasıl yapılandırıldığını ve 2024’te süreç bileşenlerinin öğrenme hedeflerini hangi adımlarla ayrıntılandırdığını karşılaştırmalı olarak ortaya koymaktır. Araştırma nitel desende yürütülmüş, veri toplama sürecinde doküman incelemesi kullanılmış ve elde edilen veriler tümdengelimsel içerik analiziyle çözümlenmiştir. Ortaokula geçişi temsil eden 5. sınıf düzeyinde, her iki programın ilk ünitesinin odak noktası olan “Dünya ve Evren” konu alanı incelenmiştir. Bu kapsamda, 2018 programında yer alan yedi kazanım ile 2024 programındaki karşılık gelen dört öğrenme çıktısı karşılaştırmalı olarak kodlanmıştır. Analitik çerçeve, Yenilenmiş Bloom Taksonomisi ile PISA Bilim Çerçevesi’nde vurgulanan bilimsel okuryazarlık ve yetkinlik boyutları temel alınarak oluşturulmuştur. Bulgular, 2018 programında öğrenme hedeflerinin daha çok “kazanım” merkezli bir yapı içinde, tek eylemli ifadelerle sunulduğunu, 2024 modelinde ise öğrenme çıktılarının süreç bileşenleriyle desteklenen, daha ayrıntılı ve yönlendirici bir öğrenme akışı olarak kurgulandığını göstermektedir. Ayrıca, 2024 programında araç belirleme, bilgiye ulaşma, doğrulama ve kaydetme gibi ardışık süreç adımlarının metinde açık biçimde tanımlandığı görülmektedir. Bu açıklık, bilgiye erişim ve bilginin değerlendirilmesine ilişkin okuryazarlık bileşenlerinin programda daha görünür konumlandığını düşündürmektedir. Öte yandan, ünite başlığındaki ilişkilendirme dili ile değer ve eğilim kategorilerinin program içindeki konumlanışı, fen öğrenmesinin daha bütüncül bir yaklaşımla ele alındığını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, incelenen konu alanı ve sınıf düzeyiyle sınırlı olmak üzere, yeni öğretim programında öğrenme hedeflerinin süreç bileşenleri temelinde daha ayrıntılı ve yapılandırılmış biçimde sunulduğu görülmektedir. Bu çerçevede, öğretmenlerin süreç bileşenlerini ders tasarımı ve ölçme-değerlendirme uygulamalarına etkili biçimde yansıtabilmeleri için, uygulamaya dönük mesleki gelişim fırsatlarıyla desteklenmeleri önerilmektedir.
Anahtar Kelimeler: Bilimsel okuryazarlık, doküman incelemesi, Fen Bilimleri dersi öğretim programı, öğrenme çıktısı, süreç bileşenleri, kazanım
Anderson, L. W., & Krathwohl, D. R. (Eds.). (2001). A taxonomy for learning, teaching, and assessing: A revision of Bloom’s taxonomy of educational objectives. Longman.
Ataş, R., & Bümen, N. T. (2023). Fen bilimleri dersi öğretim programlarında program tasarım ilkeleri açısından bir analiz: 2005, 2013, 2018. Educational Academic Research, (49), 91–107. https://doi.org/10.5152/AUJKKEF.2023.2237100
Avcı, F., Demirci, H., & Özyalçın, B. (2021). 2018 fen bilimleri öğretim programı kazanımlarının yenilenmiş Bloom taksonomisi açısından analizi ve değerlendirilmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 11(2), 643–660. https://doi.org/10.24315/tred.689366
Bilir, A. (2025). Fen bilimleri öğretim programlarının yapısal analizi: 2018 ve 2024 modelleri üzerine karşılaştırmalı bir inceleme. Millî Eğitim Dergisi, 54(246), 793–836. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1532604
Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
Bozan, İ. (2024). Examining the 2018 science curriculum in the context of the basic elements of the curricula. Journal of Interdisciplinary Educational Research, 8(17), 105–12.
Çakır, M., Bolat, E., & Dede, H. (2020). 2018 fen bilimleri dersi öğretim programına yönelik öğretmen görüşleri. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 14(31), 336–353. https://doi.org/10.29329/mjer.2020.234.16
Daniel, A., Gebeyhu, D., Assefa, S., & Abate, T. (2025). The holistic effect of nature of science and science process skills on students’ conceptual and procedural knowledge and motivation within the context of modified guided discovery in physics laboratory. Eurasia Journal of Mathematics, Science and Technology Education, 21(10), em2708. https://doi.org/10.29333/ejmste/17035
Demir, E., & Çelik, M. (2020). Fen bilimleri öğretim programları alanındaki bilimsel çalışmaların bibliyometrik profili. Türkiye Kimya Derneği Dergisi Kısım C: Kimya Eğitimi, 5(2), 131–182. https://doi.org/10.37995/jotcsc.765220
Demir, E., & Nakiboğlu, C. (2021). 2018 yılı fen bilimleri dersi öğretim programı’nın kimya konuları bağlamında incelenmesi. Türkiye Kimya Derneği Dergisi Kısım C: Kimya Eğitimi, 6(1), 23–70. https://doi.org/10.37995/jotcsc.882149
Goodlad, J. I. (1979). Curriculum inquiry: The study of curriculum practice. McGraw-Hill.
Güneş, İ., Dursun, F., & Alcı, B. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ortaokul matematik dersi öğretim programında ölçme ve değerlendirme yaklaşımının analizi. İstanbul Eğitim Dergisi, 2(1), 132–159. https://doi.org/10.71270/istanbulegitim.istj.1648231
Istyadji, M., & Sauqina (2023). Conception of scientific literacy in the development of scientific literacy assessment tools: A systematic theoretical review. Journal of Turkish Science Education, 20(2), 281–308. https://doi.org/10.36681/tused.2023.016
Kırmızı, F. S., & Yurdakal, İ. H. (2019). Sınıf öğretmenlerinin 2018 Türkçe dersi öğretim programına ilişkin görüşleri. Eğitim Kuram ve Uygulama Araştırmaları Dergisi, 5(1), 64–76.
Kidman, G., & Chang, C. H. (2025). Planetary pedagogies: Reimagining geography and environmental education in the Anthropocene. Australian Journal of Environmental Education, 34(3), 215–219. https://doi.org/10.1080/10382046.2025.2519879
Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2. baskı). Sage.
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). Fen bilimleri dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar). https://mufredat.meb.gov.tr/Programlar.aspx
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). Fen bilimleri dersi öğretim programı (3, 4, 5, 6, 7, 8. sınıflar). https://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=1970
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: Öğretim programları ortak metni. https://tymm.meb.gov.tr/upload/brosur/ortak_metin.pdf
National Research Council. (2012). A framework for K–12 science education: Practices, crosscutting concepts, and core ideas. The National Academies Press. https://doi.org/10.17226/13165
NGSS Lead States. (2013). Next generation science standards: For states, by states. The National Academies Press. https://doi.org/10.17226/18290
OECD. (2017). PISA 2015 assessment and analytical framework: Science, reading, mathematic, financial literacy and collaborative problem solving. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264281820-en
OECD. (2023). PISA 2025 science framework: Scientific literacy for the future. OECD Publishing. https://pisa-framework.oecd.org/science-2025/assets/docs/PISA_2025_Science_Framework.pdf
Ortega-Sánchez, D., & Sanz de la Cal, E. (2025). Teaching controversial issues in secondary education. Frontiers in Education, 10, Article 1574469. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1574469
Özkan, G., & Umdu Topsakal, Ü. (2021). Analysis of Turkish science education curricula’s learning outcomes according to science process skills. Mimbar Sekolah Dasar, 8(3), 295–306. https://doi.org/10.53400/mimbar-sd.v8i3.35746
Patton, M. Q. (2014). Qualitative research & evaluation methods (4. baskı). Sage.
Seren, S., & Veli, E. (2018). 2005 yılı itibariyle değişen fen bilimleri dersi öğretim programlarında STEM eğitimine yer verilme düzeylerinin karşılaştırılması. Journal of STEAM Education, 1(1), 24–47.
Tidemand, S., & Tamborg, A. L. (2025). Navigating change: the effects of competence-oriented curriculum reforms for science teachers. Scandinavian Journal of Educational Research, 1–15. https://doi.org/10.1080/00313831.2025.2590184
Türkmen, M., & Benzer, S. (2023). TIMSS fen bilimleri sorularının yenilenmiş Bloom taksonomisi basamaklarına ve fen bilimleri dersi öğretim programlarına göre incelenmesi. International Journal of Social Sciences and Education Research, 9(2), 113–126. https://doi.org/10.24289/ijsser.1252917
Tyler, R. W. (2013). Basic principles of curriculum and instruction (P. S. Hlebowitsh’in önsözüyle). University of Chicago Press. (Orijinal çalışma 1949’da yayımlandı)
Tytler, R. W., Monroe, M. C., Eames, C., Tippett, C. D., Barraza, L., Coll, R. K., Gwekwerere, Y., Levrini, O., & Yoon, H. G. (2025). Expanding the scope of science education to engage with Anthropocene challenges. Research in Science Education, 55(4), 1129–1147. https://doi.org/10.1007/s11165-025-10276-8
Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.